Kultura dostępna czy niedostępna? Seniorzy i osoby z niepełnosprawnościami w świecie sztuki

Udział w wydarzeniach kulturalnych przynależy do katalogu podstawowych praw człowieka i stanowi ważny element funkcjonowania społeczeństwa opartego na otwartości i świadomości. Mimo tej powszechnie uznanej wartości, dostęp do kultury pozostaje nierówny. Dla wielu osób uczestnictwo w spektaklu, wizyta w galerii, seans filmowy czy zwiedzanie muzeum nadal wiążą się z przeszkodami, które skutecznie utrudniają korzystanie z takich doświadczeń. Zgodnie z danymi Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2021 roku, liczba osób z niepełnosprawnościami w Polsce przekracza 5,4 miliona – to ponad 14% obywateli. Równolegle, według raportu Głównego Urzędu Statystycznego „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2021 r.”, populacja osób mających co najmniej 60 lat sięga około 9,7 miliona, co stanowi 25,7% ogółu mieszkańców kraju. Te dwie grupy mają szczególne powody, by pozostawać obecne w przestrzeni publicznej i artystycznej. Kontakt ze sztuką korzystnie wpływa na zdrowie psychiczne, integruje społecznie i pozwala czuć się częścią większej całości.

Niestety, właśnie te osoby najczęściej napotykają bariery, które ograniczają ich obecność w świecie kultury. Obecnie jednak obserwuje się rosnącą liczbę działań ukierunkowanych na poprawę dostępności. Kiedy instytucje kultury otwierają się na osoby z niepełnosprawnościami oraz seniorów, dają im realną szansę na aktywne uczestnictwo w życiu artystycznym i wspólne przeżywanie emocji.

Bariery w uczestnictwie w kulturze

Nierzadko umyka nam, jak dużego wysiłku organizacyjnego – a nieraz też psychicznego – wymaga od osoby z niepełnosprawnością czy też od osoby starszej zwykłe wyjście do kina, teatru czy na koncert. Przeszkody, które dla części odbiorców pozostają niemal niewidoczne, dla innych wyrastają na ścianę trudną do przekroczenia. Najbardziej rzucają się w oczy utrudnienia związane z architekturą. Wiele obiektów użyteczności publicznej, szczególnie starszych, nadal nie oferuje podjazdów dla wózków, wind ani toalet dostosowanych do potrzeb osób z ograniczoną mobilnością. A nawet po wejściu do instytucji pojawiają się kolejne problemy: poruszanie się po budynku, zbyt ciasne korytarze czy brak wyznaczonych miejsc na widowni, zapewniających dobrą widoczność.

Nie mniejsze znaczenie mają bariery cyfrowe oraz komunikacyjne, widoczne między innymi w:

• stronach internetowych instytucji kultury, które nie uwzględniają potrzeb dostępności i często nie działają z czytnikami ekranu używanymi przez osoby niewidome,
• braku audiodeskrypcji podczas seansów filmowych lub przedstawień teatralnych, co sprawia, że osoby z dysfunkcją wzroku nie śledzą w pełni tego, co dzieje się na scenie czy ekranie,
• nieoferowaniu tłumaczeń na Polski Język Migowy (PJM) oraz braku napisów, przez co osoby głuche i słabosłyszące nie mają równego dostępu do treści,
• ograniczonych formach kontaktu z instytucją (np. infoliniach nieprzyjaznych dla osób niesłyszących albo materiałach informacyjnych pozbawionych prostego języka),
• zawiłej obsłudze usług online – dla części seniorów trudność stanowi choćby konieczność zakładania konta w sieci, wchodzenia do systemów sprzedaży biletów czy korzystania z aplikacji mobilnych podczas wyboru miejsc.

Na końcu pojawia się jeszcze sfera ograniczeń społecznych i mentalnych. To obszar, który najczęściej stawia największy opór. Utrwalone wyobrażenia o osobach z niepełnosprawnościami, ageizm wobec starszych, obawa przed kontaktem z nimi oraz brak przygotowania pracowników prowadzą do sytuacji niezręcznych i zniechęcających, a to odbiera chęć do dalszego udziału w życiu kulturalnym.

W jaki sposób kultura zaprasza osoby z niepełnosprawnościami i starszych odbiorców?

Choć problemów nie brakuje, polskie instytucje i twórcy w ostatnich latach coraz odważniej oraz sprawniej pracują nad pełną dostępnością. Przybywa sprawdzonych rozwiązań, które dowodzą, iż kultura inkluzywna da się realizować i daje świetne efekty.

Teatr uważny na potrzeby widzów

Dla wielu osób w starszym wieku oraz dla ludzi z niepełnosprawnościami wyjście do teatru oznacza realne utrudnienia. Na szczęście rośnie liczba instytucji, które zauważają konieczność tworzenia sceny otwartej i empatycznej – opartej na poszanowaniu odmiennych sposobów odbioru oraz zaprojektowanej tak, aby nikt nie miał poczucia odsunięcia na margines.

Dzisiejszy teatr coraz częściej odpowiada na zróżnicowane oczekiwania publiczności. Bariery w odbiorze przedstawienia biorą się choćby z problemów ze wzrokiem lub słuchem, większej wrażliwości na bodźce, trudniejszego skupienia uwagi albo zmęczenia wywołanego nadmiarem intensywnych efektów. Właśnie dlatego wiele scen proponuje spektakle z audiodeskrypcją, czyli dodatkową narracją słowną opisującą przebieg wydarzeń na scenie. Takie wsparcie pomaga nie tylko widzom z ograniczonym widzeniem, lecz także osobom starszym, u których detale scenografii, mimika czy gesty aktorów potrafią być mniej czytelne. Coraz częściej pojawiają się również napisy oraz przekład na Polski Język Migowy – rozwiązania wspierające osoby głuche, ale też odbiorców z częściowym ubytkiem słuchu, w tym wielu seniorów. Teatry wdrażają ponadto warianty przyjazne sensorycznie, rezygnując z migotliwego oświetlenia, ostrych dźwięków i nagłych zmian scenicznych, dzięki czemu udział w spektaklu staje się wygodniejszy dla osób starszych oraz tych szczególnie podatnych na bodźce.

Otwarte polskie sceny teatralne dla wszystkich

Za jedno z najbardziej znanych przedsięwzięć uchodzi cykl „Spektakle Bez Barier” realizowany w Teatrze Polskim w Bielsku-Białej. Od 2013 roku teatr pokazuje tam przedstawienia opatrzone audiodeskrypcją, napisami oraz przekładem na Polski Język Migowy. Dzięki wsparciu z programu „Kultura Dostępna” inicjatywa rozszerza się też o warsztaty, spacery po gmachu i pomoce dotykowe – makiety oraz tyflografiki, pomagające publiczności lepiej wyobrazić sobie scenę i jej układ. Zbliżone rozwiązania wprowadzają ponadto Teatr Śląski w Katowicach, Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie i Teatr Rozrywki w Chorzowie. Instytucje te otwierają repertuar na osoby z niepełnosprawnością wzroku i słuchu, korzystając z audiodeskrypcji, napisów, pętli indukcyjnych oraz tłumaczeń na język migowy.

Swoją ścieżkę rozwija także Teatr Dramatyczny w Warszawie. W programie „Teatr bez barier” zespół przygotowuje pokazy z audiodeskrypcją, napisami i przekładem na PJM. Istotną część działań stanowią spotkania wprowadzające, podczas których widzowie poznają fabułę oraz tematykę danego tytułu jeszcze przed seansem. Teatr zaprasza również na oprowadzania po scenie i zapleczu. Osoby niewidome oraz słabowidzące mogą wtedy dotknąć wybranych rekwizytów, a także fragmentów kostiumów, co ułatwia im pełniejsze wejście w świat przedstawienia.

Udogodnienia w muzeach i galeriach

Muzea oraz galerie sztuki coraz śmielej rezygnują z formuły samego oglądania eksponatów. Zamiast tego zapraszają publiczność do interaktywnych, angażujących wiele zmysłów spotkań ze sztuką. Osoby z dysfunkcją wzroku mogą korzystać z dotykowych odsłon znanych obrazów, rzeźb czy map, a także z replik obiektów przeznaczonych do poznawania dłonią. Do takich prezentacji instytucje dołączają dopracowane audioprzewodniki, które pomagają słuchaczowi zbudować w wyobraźni wyrazisty obraz dzieła. W licznych miejscach na stałe funkcjonują również regularne oprowadzania w Polskim Języku Migowym, prowadzone przez przygotowanych do tego przewodników.

Równolegle rośnie popularność tzw. „cichych godzin” – wyznaczonych momentów dnia, gdy obsługa ogranicza moc światła, natężenie dźwięków oraz liczbę zwiedzających. Spokojniejsze warunki szczególnie odpowiadają osobom z nadwrażliwością sensoryczną, ponieważ ułatwiają im swobodne i bezpieczne zwiedzanie. Wiele instytucji, między innymi Zamek Królewski na Wawelu, udostępnia na stronach internetowych rozbudowane informacje o dostępności. Dzięki temu goście o różnych potrzebach mogą wcześniej ułożyć plan wizyty i sprawdzić, czy na miejscu nie pojawią się niespodziewane bariery.

Kina i inne przestrzenie dostępne dla wszystkich

Dostępność coraz mocniej zaznacza się także w kolejnych sferach kultury. Multipleksy, nierzadko działające w ramach programu „Kultura Dostępna”, przygotowują rosnącą liczbę pokazów z napisami dla widzów niesłyszących oraz z audiodeskrypcją uruchamianą w aplikacji na telefonie, przy użyciu własnych słuchawek. Biblioteki publiczne od dawna uzupełniają katalogi o audiobooki i wydania z dużą czcionką, jednocześnie dostosowując ofertę cyfrową do programów, które odczytują tekst z ekranu. Również wydarzenia muzyczne otwierają się szerzej na odbiorców – wielkie festiwale udostępniają podesty dla osób poruszających się na wózkach, zapewniające dobrą widoczność oraz poczucie bezpieczeństwa. Coraz częściej organizatorzy zapraszają tłumaczy języka migowego, którzy z energią przekładają nie tylko słowa utworów, lecz także rytm oraz emocje niesione przez muzykę.

Istotne znaczenie mają też lokalne domy kultury. Prowadzą integracyjne zajęcia artystyczne, podczas których osoby o różnym poziomie sprawności spotykają się przy wspólnej pracy – razem tworzą obrazy, lepią formy czy grają w amatorskich zespołach teatralnych. Takie działania sprzyjają nawiązywaniu więzi i pomagają oswajać społeczne bariery, z którymi uczestnicy stykają się w codziennym życiu.

Kultura bez barier = kultura bogatsza

Traktowanie dostępności jako integralnej cechy działań artystycznych, a nie jako dodatku, wpływa pozytywnie na wszystkich uczestników wydarzeń kulturalnych. Podejście projektowe, które uwzględnia potrzeby szerokiego grona odbiorców, sprawia, że obcowanie ze sztuką staje się bliższe codzienności i angażuje na głębszym poziomie.

Weźmy pod uwagę napisy wyświetlane podczas seansów filmowych czy spektakli teatralnych. Choć ich głównym celem była pomoc osobom z ubytkiem słuchu, korzystają z nich również osoby starsze, które mają trudność ze słyszeniem, uczący się języka polskiego obcokrajowcy czy widzowie, którym nie udało się wyłapać pojedynczych kwestii. Z kolei audiodeskrypcja, zaprojektowana przede wszystkim z myślą o osobach niewidomych, potrafi również wzbogacić odbiór widzów pełnosprawnych – pomaga dostrzec niuanse związane z ruchem scenicznym, detalami stroju czy kompozycją przestrzeni, które łatwo mogą umknąć w natłoku wrażeń.

Nie bez znaczenia pozostają również rozwiązania techniczne w samych placówkach. Rampa ustawiona przy wejściu do galerii sztuki służy nie tylko osobom poruszającym się na wózkach – korzystają z niej także rodzice z wózkami dziecięcymi czy osoby, które czasowo mają ograniczoną mobilność, na przykład z powodu kontuzji. Wszystko to potwierdza, że otwartość na różnorodne potrzeby nie tylko poszerza grono odbiorców kultury, lecz także inspiruje artystów do odkrywania świeżych form komunikacji i budowania głębszego kontaktu z widownią.

Wsparcie w drodze do sztuki – rola opiekunów i asystentów

Dla wielu osób z niepełnosprawnościami, a także dla seniorów, samo istnienie udogodnień architektonicznych czy audiodeskrypcji to wciąż za mało, by swobodnie korzystać z oferty kulturalnej. Nierzadko potrzebują one kogoś, kto będzie im towarzyszył – pomoże przygotować się do wyjścia, dotrzeć na miejsce, odnaleźć się w nowej przestrzeni i spokojnie wrócić do domu.

Taką rolę bardzo często pełnią bliscy: członkowie rodziny, przyjaciele czy sąsiedzi. Coraz większego znaczenia nabiera jednak również zawodowe wsparcie opiekunów czy asystentów, którzy łączą empatię z profesjonalną wiedzą. Opiekun osoby starszej, znający specyfikę chorób przewlekłych, ograniczeń ruchowych czy trudności poznawczych, potrafi zaplanować wyjście tak, by było ono możliwie komfortowe i bezpieczne – zadbać o odpoczynek, odpowiednie tempo, dostęp do toalety czy spokojne miejsce na widowni.

Z kolei asystent osoby niepełnosprawnej może wspierać w poruszaniu się po budynku, komunikacji z obsługą, a także w samym odbiorze wydarzenia – na przykład tłumacząc, co dzieje się na scenie, pomagając w korzystaniu z pętli indukcyjnej czy aplikacji do audiodeskrypcji. Jego zadaniem jest nie wyręczać, lecz wzmacniać samodzielność i poczucie sprawczości osoby, którą wspiera.

Obecność takiej osoby przy wyjściu do teatru, muzeum czy kina bywa więc czymś znacznie więcej niż tylko pomocą techniczną. To często pierwszy krok do odzyskania poczucia, że wciąż jest się częścią życia społecznego, że nadal ma się prawo do emocji, wzruszeń i zachwytu, jakie daje kontakt ze sztuką.

Dostępność jako standard codzienny

Przed nami wciąż długa droga, zanim w Polsce upowszechni się kultura w pełni otwarta dla wszystkich, lecz kierunek zachodzących zmian skłania do optymizmu. Potrzebne jest umocnienie przekonania, że dostępność nie pełni roli dodatku ani uprzejmego gestu – powinna funkcjonować jako zasada uwzględniana zawsze: przy planowaniu wydarzeń kulturalnych, projektowaniu przestrzeni, jak również w procesie tworzenia witryn internetowych. Niezbędne są kolejne działania systemowe, odpowiednie przeszkolenie zespołów w instytucjach i dalsze promowanie sprawdzonych rozwiązań.

Wprowadzanie dostępności przekłada się na wartość społeczną. Otwartość kultury na wszystkich uczestników sprzyja budowaniu atmosfery porozumienia, empatii oraz wzajemnego zrozumienia. Społeczność, która umożliwia każdemu kontakt ze sztuką, zyskuje większą dojrzałość, tolerancję i solidarność. Miara prawdziwej dostępności pojawi się wtedy, gdy zarówno seniorzy, jak i osoby z niepełnosprawnościami będą naturalnie obecni w przestrzeni muzeów, teatrów i wydarzeń artystycznych – bez zdziwienia i barier.

Źródła:

• Cosinus
• Stan i struktura demograficzno-społeczna i ekonomiczna ludności Polski w świetle wyników NSP 2021 – Główny Urząd Statystyczny
• Sytuacja osób starszych w Polsce w 2021r. – Główny Urząd Statystyczny
• Raport z badań: Wdrażanie dostępności w publicznych instytucjach kultury w Polsce – Narodowe Centrum Kultury
• Model Dostępnej Kultury | Kultura bez Barier 2023
• Spektakle bez barier w Teatrze Polskim | Teatr Polski Bielsko-Biała
• Teatr w Krakowie im. J. Słowackiego – Dostępność
• Teatr bez barier – Teatr Dramatyczny im. Gustawa Holoubka w Warszawie

Artykuł powstał we współpracy z partnerem serwisu.
Autor tekstu: Joanna Ważny