Wincenty Bałys

Wincenty Bałys

Wincenty Stanisław Bałys (1906 – 1939) – artysta rzeźbiarz

Wincenty Bałys

Urodził się 6 października 1906 roku w Tomicach. Niedługo potem rodzina Bałysów przeniosła się  do domu na Podstawiu. Już w dzieciństwie Wincenty wykazywał zdolności artystyczne – szkicował, rzeźbił w glinie głowy postaci, zwierzęta i budowle. Pierwsze fachowe doświadczenia w technice rzeźby zdobywał w pracowni kamieniarskiej wadowickiego artysty Józefa Jury (1889-1978) gdzie poznał też swego przyjaciela, Franciszka Suknarowskiego (1912-1998).
W latach 1927-1932 Wincenty Bałys studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie jako "student nadzwyczajny", tzn. bez wykształcenia w zakresie szkoły średniej. Jego profesorami byli m.in. tacy mistrzowie rzeźbiarzy jak Konstanty Laszczka czy Xawery Dunikowski.
Po studiach wrócił do Wadowic i wspólnie z Franciszkiem Suknarowskim wynajął mieszkanie na ulicy Zatorskiej 14, gdzie założył pracownię rzeźbiarską. W 1937 roku pracownia została przeniesiona na Aleję Wolności 49.
W latach 20. i 30. głównym ośrodkiem twórczym był dwór Emila Zegadłowicza w Gorzeniu Górnym. Pisarz, poeta i dramaturg, twórca grupy literackiej "Czartak - Zbór poetów w Beskidzie" nie tylko inspirował młodych artystów zamiłowaniem do ludowości i piękna Beskidu ale był też ich mecenasem i kolekcjonerem ich dzieł. Bałys był częstym gościem u Zegadłowicza. W gorzeńskim "Murowańcu" poznał najbardziej uznanych twórców tamtych czasów -  Zbigniewa Pronaszkę, Wojciecha Weissa, Ludwika Miskyego czy Vlastimila Hoffmana. Podczas obchodów 25-lecia pracy twórczej Emila Zegadłowicza zorganizowana została w gmachu "Sokoła" wystawa regionalna (4-18 czerwca 1933 roku), podczas której swoje prace zaprezentowali wadowiccy malarze i rzeźbiarze – Roman Brańka, Ludwik Jach, Józef Jura, Michał Kręcioch, Franciszek Suknarowski i oczywiście Wincenty Bałys. Wystawa stała się jednocześnie zaczątkiem działalności grupy artystów plastyków "Czartak II", której inspiratorem był właśnie młody Bałys.

Wincenty Bałys (1906-1939)Wincenty tworzył w gipsie, glinie, drewnie, wykonywał także odlewy w brązie. Sportretował m.inKazimierza Forysia (późniejszego dyrektora wadowickiego liceum), Franciszka Suknarowskiego, Emila Zegadłowicza, Janinę Ziętkiewiczową i swojego ojca – Jana Kantego Bałysa. Był też autorem fantazyjnych głów diabłów. Oprócz rzeźby i płaskorzeźby, dużo malował i rysował. Oleje, akwarele, pastele, grafiki i szkice przedstawiały głównie architekturę Wadowic i okolic a także pejzaże i portrety. W jego pracowni powstawały też prace wykonywane na zamówienie - m.in. obrazy, wazony, świeczniki czy plafony i ozdobne bramy. W 1937 roku rzeźbiarz wziął udział - jednak bez powodzenia - w konkursie na projekt polichromii do kościoła parafialnego w Wadowicach.


Po wybuchu II wojny światowej Wincenty Bałys zorganizował grupę konspiracyjną – komórkę organizacji "Orzeł Biały", która prowadziła nasłuch radiowy, drukowała plakaty i ulotki wymierzone w hitlerowskiego okupanta. Na początku listopada 1939 roku grupa została zdekonspirowana a jej członkowie aresztowani. Po brutalnym śledztwie w więzieniu na Montelupich sąd skazał rzeźbiarza i pięciu innych konspiratorów na śmierć. Zostali rozstrzelani w Krakowie na tzw. "Glinniku" w pobliżu kopca Kościuszki 22 grudnia 1939 roku.

Rzeźba i malarstwo twórcy z wadowickiego Podstawia prezentowane było zaledwie na kilku wystawach:

  • w domu kultury (1976),
  • w "Garsonierze" (1983),
  • w Galerii Sztuki na ul. Kościelnej 4 (1989; obecnie Muzeum Miejskie),
  • w Tomicach (1998),
  • w Muzeum Miejskim (2006, największej jak dotąd ekspozycji dzieł artysty),
  • w siedzibie TMZW na ul. Krakowskiej 8 - Czytelnia Mieszczańska (2015).

Prace Wincentego Bałysa znajdują się obecnie w zbiorach:

  • Muzeum Miejskiego w Wadowicach,
  • muzeum Emila Zegadłowicza w Gorzeniu Górnym,
  • Towarzystwa Miłośników Ziemi Wadowickiej (TMZW),
  • kolekcjach prywatnych.
  • Imię Wincentego Bałysa nosi Gminny Ośrodek Kultury w jego rodzinnych Tomicach, nazwę „Bałysówka” przyjęła także mieszcząca we wsi prywatna Galeria Sztuki.

    ----------

    M. Burghardt, Nieznany przyjaciel Karola Wojtyły. Wincenty Bałys, Kraków 2007.

    M. Burghardt, Wadowickie korzenie Karola Wojtyły, Wadowice 2013, s. 179, 199, 203-220, 232-233.

    A. Buś, Wincenty Bałys – patronem tomickich placówek kultury, "Wadoviana", nr 2, 1998, s. 107-108.

    S. Dziedzic, Emil Zegadłowicz i Karol Wojtyła. Obszary wspólnych fascynacji i pola odrębnych rozstrzygnięć, w: Emil Zegadłowicz daleki i bliski, red. H. Czubała, K. Kłosiński, K. Latawiec, W. Próchnicki, Katowice 2015, 98, 100.

    Józef Jura. Wadowicki rzeźbiarz i portrecista, red. J. Pytlowska-Bajak, M. Witkowski, Wadowice 2016, s. 8.

    J. I. Korzeniowski, Wincenty Stanisław Bałys. Artysta rzeźbiarz malarz (1906 - 1939), Tomice 1998.

    K. Pustelnik, Wspomnienia ucznia i przyjaciela Wincentego Bałysa (1906 - 1939), Wadowice 1998.

    J. Pytlowska, Wokół Wincentego Bałysa, "Wadoviana", nr 10, 2006, s. 135-137.

    J. Pytlowska-Bajak, Wystawa „Wincenty Bałys 1906-1939. Zapomniany artysta z Wadowic”, "Wadoviana", nr 18, 2015, s. 222-223.

    G. Studnicki, Kto był kim w Wadowicach?, Wadowice 2004, s. 9.

    K. Świżek, Wspomnienia z Wadowic, "Nadskawie. Almanach kulturalny", z. 5-6, 1985-1986, s. 37.

    Wincenty Bałys 1906-1939. Zapomniany artysta z Wadowic, red. Z .Jurczak, Wadowice 2015.

    Galeria zdjęć

  • Wincenty Bałys
  • Wincenty Bałys (1906-1939)