Walerian Czuma

Walerian Czuma

Walerian Czuma (1890 – 1962) – generał WP, dowódca obrony Warszawy

Walerian CzumaUrodził się 24 grudnia 1890 roku w Niepołomicach w rodzinie Jana i Emilii z  Ptaków. W ciągu kolejnych kilkunastu lat rodzina zmieniała miejsce zamieszkania przeprowadzając się najpierw do Czańca (Walerian ukończył szkołę powszechną w Kętach) a w 1906 roku do Wadowic, gdzie Jan Czuma zakupił ośmiohektarową działkę z murowanym domem.
Walerian miał kilkoro rodzeństwa, spośród którego, poza dwoma braćmi, wszyscy zmarli w dziecięctwie.

Ignacy Czuma(1891-1963), absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego, został profesorem prawa skarbowego i skarbowości na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim (jego synem jest Andrzej Czuma, prawnik, działacz opozycji antykomunistycznej i minister sprawiedliwości w rządzie D. Tuska (2009 rok)).

Władysław Czuma (1893-1968),  absolwent wadowickiego gimnazjum (1914 rok) i komendant Związku Strzeleckiego w Wadowicach, uczestniczył w I wojnie światowej i dostał się do rosyjskiej niewoli.  Na Syberii walczył w białogwardyjskiej armii adm. Kołczaka a po odzyskaniu przez Polskę niepodległości rozpoczął służbę w Wojsku Polskim. Podczas II wojny światowej był komendantem Kwatery Głównej 3 Brygady Kadrowej Strzelców w Wielkiej Brytanii. Zmarł na emigracji.

Po przeprowadzce rodziny Czumów do Wadowic Walerian uczył się  w c.k. wyższym gimnazjum humanistycznym, gdzie w 1911 roku zdał maturę. Na studia wyjechał do stolicy Austro-Węgier gdzie przez 5 semestrów uczył się na Wydziale Rolnym wiedeńskiej Hochschule für Bodenkultur.
Patriotyczne wychowanie wyniesione z rodzinnego domu sprawiło, że już w gimnazjum Walerian zaangażował się w ruch "Zarzewie" a w 1912 roku wstąpił w Wiedniu do Drużyny Strzeleckiej. W 1914 roku, kiedy wybuchła I wojna światowa młody chorąży Czuma objął dowództwo nad plutonem w szeregach Legionów Polskich. Od grudnia 1915 roku, awansowany do stopnia porucznika, dowodził 9 kompanią 3 pp II Brygady Legionów. Ciężko ranny w bitwie pod Kostiuchnówką (4 lipca 1916 roku) został skierowany na półtoraroczną hospitalizację do  Krakowa. W styczniu 1918 roku już jako kapitan wrócił  na front obejmując dowództwo nad 2 batalionem 3 pp II Brygady, walczącej wówczas w ramach Polskiego Korpusu Posiłkowego.

W efekcie podpisania niekorzystnego dla sprawy polskiej traktatu pokojowego między państwami centralnymi a Ludową Republiką Ukrainy, oddającego Ukraińcom Wschodnią Galicję, kpt Czuma wraz z większością II Brygady dowodzonej przez ówczesnego płk. Józefa Hallera przekroczył linię frontu pod Rarańczą (luty 1918 roku), wkraczając na terytorium ogarniętej rewolucją Rosji. Początkowo zadaniem Czumy była organizacja finansowego wsparcia dla Polaków chcących walczyć z bolszewikami a następnie (od lata 1918 roku) prowadzenie akcji werbunkowej do tworzonej na Syberii 5 Dywizji Strzelców Polskich (tzw. Syberyjskiej). Dywizja walczyła u boku wojsk adm. Kołczaka i Korpusu Czechosłowackiego by na początku 1920 roku ostatecznie skapitulować przed bolszewikami. Walerian Czuma (wówczas już pułkownik) został wzięty do niewoli i był  więziony w Krasnojarsku, Omsku i na moskiewskich  Butyrkach. Do Polski udało mu się wrócić dopiero w 1922 roku.

Po powrocie do niepodległej Rzeczpospolitej płk Czuma zgłosił się do Wojska Polskiego. W międzywojniu zajmował szereg  stanowisk: dowodził 19 DP w Wilnie (1922-1927), był komendantem Obszaru Warownego "Wilno" (1927-1928), dowodził 5 DP we Lwowie a od lutego 1939 roku pełnił funkcję komendanta Straży Granicznej. W styczniu 1929 roku został awansowany na generała brygady.

Wybuch II wojny światowej zastał go  w stolicy. Dla obrony atakowanego przez niemieckie lotnictwo i zagrożonego przez nadciągające zagony pancerne miasta w dniu 3 września 1939 roku utworzono Dowództwo Obrony Warszawy, na czele którego stanął gen. Walerian Czuma. Dość szybko udało mu się opanować chaos i zorganizować skuteczną obronę wojskową w ścisłej  współpracy z prezydentem Stefanem Starzyńskim, którego mianował komisarzem cywilnym. Mimo bohaterstwa żołnierzy i ludności cywilnej stolicy  28 września 1939 roku Warszawa skapitulowała a gen. Czuma został wzięty do niemieckiej niewoli. W obozach jenieckich spędził całą wojnę. Najpierw w Murnau (Oflag VII A), a następnie Johannisbrunn (Oflag VIII E) i Doessel (Oflag VI B), gdzie został wyzwolony przez Amerykanów w kwietniu 1945 roku.
Po zakończeniu wojny bohaterski obrońca Warszawy nie wrócił już do kraju. Wspólnie z bratem, ppłk. Władysławem Czumą, pozostał na emigracji, pracując najpierw na farmie Cobalder w okolicach Peterborough a później spędzając starość w ośrodku dla byłych wojskowych w Polish Home Penrhos, Pwllheli w Północnej Walii. Zmarł 7 kwietnia 1962 roku i został pochowany na cmentarzu w Wrexham. Zgodnie z wolą generała jego prochy zostały sprowadzone do Polski i 2 lipca 2004 roku pochowane na cmentarzu powązkowskim (spoczywa tam wspólnie z bratem Władysławem).

Odznaczenia:

  • Virtuti Militari V klasy (za udział w kampanii syberyjskiej)
  • Virtuti Militari IV klasy (za obronę Warszawy)
  • Virtuti Militari III klasy (pośmiertnie)
  • Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (Polonia Restituta)
  • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski
  • Krzyż Niepodległości z Mieczami
  • Krzyż Walecznych (czterokrotnie)
  • Złoty Krzyż Zasługi
  • komandoria francuskiego Orderu Narodowego Legii Honorowej
  • belgijski Order Leopolda
  • Krzyż Wielki Orderu Korony Rumunii

Pamięć o absolwencie wadowickiego gimnazjum, który zapisał tak bohaterską kartę w historii walk legionowych, działań zbrojnych przeciwko bolszewikom na Syberii i obrony stolicy została uczczona także w Wadowicach. Uchwałą Rady Miejskiej z dnia 28 września 2006 roku rondo w ciągu ulicy marsz. Józefa Piłsudskiego (obwodnicy) na skrzyżowaniu z ulicą S. Batorego otrzymało imię generała Waleriana Czumy. Teren wokół dawnego domu i działki Czumów od ulicy Krasińskiego aż po dział choczeński wadowiczanie nazywają zwyczajowo "Czumówką".