Seweryn Arzt

Seweryn Arzt

Seweryn Arzt (1842 - 1907) - profesor i dyrektor c.k. gimnazjum w Wadowicach

Seweryn Arzt

Urodził się w 1842 roku. Po ukończeniu studiów pracował w gimnazjum w Drohobyczu. Funkcję dyrektora c.k. gimnazjum (wyższego humanistycznego) w Wadowicach objął na mocy postanowienia cesarskiego 23 października 1887 roku i sprawował ją przez 20 lat - jak dotąd najdłużej spośród dyrektorów szkoły. Uczył języka niemieckiego, geografii i propedeutyki (podstaw) filozofii. W latach 1889 - 1907 pełnił dodatkowo funkcję kierownika Szkoły Przemysłowej Uzupełniającej. Za pracę w galicyjskiej oświacie został odznaczony krzyżem orderu Franciszka Józefa (1899 rok).

Przełom XIX i XX wieku był czasem szybkiego rozwoju szkoły. Liczba uczniów w latach 1887 - 1907 uległa podwojeniu, w 1907 roku w gimnazjum uczyło się 529 chłopców. Dyrektor dbał nie tylko o jakość nauczania ale także o wszechstronny rozwój uczniów. Dzięki jego zabiegom już w 1888 roku przystosowano przyszkolny ogródek do zabaw dla gimnazjalistów podczas przerw lekcyjnych. W dwa lata później zajęcia gimnastyki przeniesiono do sali  "Sokoła". Swego rodzaju zwieńczeniem zabiegów dyrektora o dbałość o rozwój fizyczny było założenie, na parę miesięcy przed śmiercią, Koła Sportowego "Vadowia" dla gimnazjalnych "footballistów".  Na niwie pracy wychowawczej Arzt współpracował m.in. z karmelitą o. Rafałem Kalinowskim OCD (dzisiaj świętym Kościoła katolickiego), wyrażając zgodę aby uczniowie gimnazjum uczestniczyli w spacerach i wycieczkach organizowanych przez zakonnika.

W 1890 roku dyrektor Arzt zlecił nauczycielowi rysunków, artyście malarzowi Fryderykowi Lachnerowi wykonanie nad przejściem z przedsionka do głównego korytarza szkoły napisu o następującej treści:

Casta placent superis, pura cum veste venite
Et manis puris sumite fontis aquam.

Co znaczy:

To co czyste, podoba się Najwyższemu, przychodźcie w czystej szacie
I rękami czystymi czerpcie wodę ze źródła.

Ten cytat z Albiusa Tibullusa towarzyszył uczniom wchodzącym do gmachu szkoły przez dziesiątki lat. W latach PRL winieta została zasłonięta ale staraniem dr. Gustawa Studnickiego odtworzono ją w 1896 roku z okazji 120-lecia szkoły.

Profesor Arzt starał się nieść pomoc tym uczniom, których kondycja finansowa utrudniała naukę. Dzięki jego staraniom w 1887 roku została założona w kościele specjalna puszka, do której po nabożeństwach w niedzielę i święta można było składać ofiary na uboższych studentów wadowickiego gimnazjum. Składki te przynosiły nawet 30 zł reńskich rocznie, które rozdysponowywano  bądź w gotówce bądź w formie podręczników, ubrań czy uzupełniania opłaty szkolnej. Arzt także sam fundował stypendia.

Od początku swego pobytu w Wadowicach zaangażował się też w działalność Towarzystwa Bursy im. Stefana Batorego, które w 1891 roku doprowadziło do otwarcia internatu - Bursy im. Stefana Batorego dla uboższych uczniów. Dyrektor - z racji pełnienia funkcji - został członkiem Wydziału Bursy.

Seweryn Arzt  był postacią znaną i szanowaną w mieście, w którego życie mocno się zaangażował. Profesor był aktywnym radnym miejskim, szczególnie w 1905 roku kiedy współpracował przy opracowaniu planu ratowania finansów Wadowic i dążył do likwidacji spekulacji cenami mięsa. Był członkiem licznych stowarzyszeń. Należał m.in. do Towarzystwa Bursy im. Stefana Batorego, zasiadał w kierownictwie Towarzystwa Ogrodniczego, był wreszcie "członkiem wspierającym" wadowickiego "Sokoła". Finansował zresztą Towarzystwo wpłacając comiesięczne składki na pokrycie jego długów, powstałych podczas budowy jego gmachu. Wiosną 1907 roku, jako jeden z jedenastu sygnatariuszy, uczestniczył w pracach nad pierwszym statutem Towarzystwa Upiększania Miasta Wadowic i Okolicy (TUMWiO). Za swoją działalność na rzecz miasta w 1901 roku otrzymał tytuł jego honorowego obywatela.

Zmarł na początku lipca 1907 roku. Jego pogrzeb, który odbył się 10 lipca, był dużym wydarzeniem w mieście. Zmarły dyrektor i profesor gimnazjalny został pochowany na cmentarzu parafialnym w Wadowicach.

Tego dnia [10 lipca] po południu odbył się wspaniały pogrzeb zmarłego [Seweryna] Arzta., dyrektora tutejszego Gimnazjum, przy udziale nieprzeliczonego tłumu ludu i licznego duchowieństwa. Kondukt prowadził ks. dziekan, proboszcz z Frydrychowic ks [Andrzej] Klimczak. Mów było trzy. Jedna przed Gimnazjum, a dwie na cmentarzu. Z klasztoru byli na pogrzebie o. Nepomucen i o. Romuald.

(Wadowice w zapiskach klasztornych kronikarzy, s. 16 )

Żoną Seweryna była Karoliną z Zacharskich (1844 - 1926). Ich syn, Karol, urodził się w Drohobyczu (1879), był uczniem szkoły męskiej w Wadowicach (1887 - 1889) oraz tutejszego gimnazjum, które ukończył w 1897 roku. Absolwent prawa, po 1903 roku pracował w administracji jako urzędnik starostwa. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w latach 1920 - 1926 pełnił funkcję starosty wadowickiego a później radcy w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i wojewódzkiego inspektora starostw. Jego żoną była Michalina z Marossanyi'ch, nauczycielka żeńskiej szkoły wydziałowej w Wadowicach. Tuż przed wybuchem II wojny światowej Karol kupił od Leokadii Essmanowskiej willę "Bajka" w Gorzeniu, która sąsiadowała z dworkiem Emila Zegadłowicza.

W marcu 1909 roku założona została fundacja stypendialna im. Seweryna Arzta. Akt jej utworzenia podpisali: dr Karol Arzt, ks. Władysław Macheta (nauczyciel łaciny i języka polskiego w gimnazjum), Jakub Zachemski (w latach 1907-1908 dyrektor szkoły), prawnik Józef Korn, introligator Karol Osiowski i Władysław Chodorowski. Rodzina przekazała fundacji 1653 korony i 55 halerzy a składki wzbogaciły konto stypendium o kolejne 1149 koron i 70 halerzy. Stypendium przydzielała  dyrekcja szkoły na wniosek rady pedagogicznej. W latach 1910 - 1919 otrzymało je czterech uczniów: Albin Marszałek, Stanisław Urbanik, Józef Kawaler (późniejszy nauczyciel matematyki w wadowickim liceum) oraz Józef Zieliński.

Jako że uczniem gimnazjum w latach pracy Seweryna Arzta był Emil Zegadłowicz dyrektor znalazł się na kartach jego powieści "Zmory. Kronika zamierzchłej przeszłości". Pisarz przedstawił go tam jako dr. Baltazara Merca, bohatera zdecydowanie negatywnego i podporządkowującego się woli zaborcy. Biorąc pod uwagę relację byłych uczniów szkoły charakterystyka ta jest jednak bardzo krzywdząca i mija się z prawdą. W liście do dr. Studnickiego z 1984 roku ks. Jan Kijas (zm. 1988), absolwent szkoły z 1911 roku, honorowy kanonik Kapituły Metropolitalnej w Lubaczowie, od końca lat 60. mieszkający w parafii w Ślemieniu, pisał o dochodzeniu jakie przeciwko niemu prowadził dyrektor Arzt. Kijas był podejrzany o działalność w organizacji niepodległościowej. Dochodzenie dyrektora miało jednak czysto formalny charakter a wobec ucznia nie wyciągnięto żadnych konsekwencji. Z innych źródeł wiadomo, że Arzt zezwalał na organizację "wieczorków mickiewiczowskich" a nawet obchody rocznicy powstania styczniowego. Kłam obrazowi usłużnego wobec władz austriackich "dyrektora Merca" zadaje także sprawozdanie szkolne z 1900 roku, w którym wspomniana jest uroczystość z okazji 500-lecia istnienia Uniwersytetu Jagiellońskiego.

----------

Kronika klasztoru Karmelitów Bosych w Wadowicach 1892-1921, oprac. Cz. Gil OCD, Kraków 2009, s. 45.

K. Meus, "Fundacja stypendyjna imienia Seweryna Arzta, dyrektora Gimnazjum w Wadowicach" – czyli zapomoga dla ubogich uczniów Gimnazjum wadowickiego w latach 1909 – 1918, "Wadoviana" 2006, nr 10, s. 43-48.

K. Meus, Wadowice 1772 - 1914. Studium przypadku miasta galicyjskiego, Kraków 2013, s. 297, 319-321, 456-457.

G. Studnicki, Kto był kim w Wadowicach?, Wadowice 2004, s. 6-7, 108.

G. Studnicki, Pierwsza wśród równych. Dzieje Gimnazjum i Liceum w Wadowicach, Wadowice 1991, s. 51-52, 244.

G. Studnicki, Zarys dziejów oświaty i szkolnictwa w Wadowicach, Wadowice 1996, s. 97, 146, 204.

Wadowice w zapiskach klasztornych kronikarzy 1892 - 1945, wybór i oprac. Cz. Gil OCD, Wadowice 2002, s. 16.

E. Zegadłowicz, Zmory. Kronika zamierzchłej przeszłości, Warszawa 1984, s. 18, 384.

    Galeria zdjęć

  • Seweryn Arzt